Ukształtowanie powierzchni

Podstawowym czynnikiem kształtującym krajobraz otaczającego nas świata są siły pochodzące z wnętrza Ziemi. Jednak takie na jej powierzchni zachodzą procesy, które bez przerwy zmieniają rzeźbę naszej planety — jedne łagodzą urwiste szczyty, podczas gdy inne drążą głębokie doliny.

Procesami tymi, oraz ich efektami, zajmuje się geomorfologia. Geolodzy twierdzą, że stare powiedzenie „twardy jak skała" nie­wiele ma wspólnego z rzeczywistością. Skala nie jest niezniszczalna, chociaż nie poddaje się łatwo — proces niszczenia może zabrać siłom natury nawet miliony lat.

Od czasów rewolucji przemysłowej, która rozpoczęła się w połowie XVIII wieku, nie tylko przyroda, lecz również człowiek kreuje, często w niezamierzony sposób, rzeźbę Ziemi. Obecny kształt oraz położenie kontynentów są efektem ruchów platform tektonicznych - gigantycznych płyt, które tworzą skorupę ziemską. „Najmłod­szym", bo liczącym sobie jedynie 200 min lat, efektem tych ruchów jest powstanie Oceanu Atlantyckiego i połączenie się Indii z pozostałą częścią Azji. Przez 4600 milionów lat swego istnienia Ziemia nie raz zmieniała swoje oblicze.

W rezultacie wzajemnego zbliżania się i od­dalania płyt tektonicznych, skorupa ziemska pęka, fałduje się i wypiętrza, tworząc łańcuchy górskie. Naukowcy wyróżniają trzy zasadnicze zdarzenia w stosunkowo niedawnych procesach tworzenia się gór (orogenezach). Kolizja plat­formy afrykańskiej z europejską spowodowała wypiętrzenie się Alp; Himalaje powstały, gdy Indie zderzyły się z Azją; natomiast Andy to efekt wsunięcia się platformy Antarktydy, która częś­ciowo tworzy dno Oceanu Spokojnego, pod plat­formę, na której spoczywa Ameryka Południowa.

Wymienione pasma to góry młode, ich po­strzępione szczyty nie zostały jeszcze wygła­dzone przez procesy fizyczne czy chemiczne bez ustanku zmieniające rzeźbę ziemi.

Dla ukształtowania powierzchni niemałe zna­czenie mają również wybuchy wulkanów i trzę­sienia ziemi. Wprawdzie w wyniku trzęsień ziemi zniszczenia są bardzo spektakularne, jednak nie mają wielkiego znaczenia dla rzeźby terenu. Inaczej przedstawia się sytuacja w przypadku wulkanów, które podczas erupcji wyrzucają na powierzchnię materiał z głębi ziemi i wydat­nie wpływają na postać istniejących już skał

Wietrzenie

Skorupa ziemska zbudowana jest ze skał Wszystkie miękkie substancje, które ogólnie na zywarny glebą, to ich pochodne. Podstawową sił; niszczącą tak twardy materiał jest wietrzenie czyli erozja pod wpływem czynników atmosfe rycznych. Istnieją 2 rodzaje wietrzenia: mecha niczne, czyli rozkruszanie skał, i chemiczne, czyi ich rozpuszczanie. Głazy powstają pod wpływen działania ciśnienia: wulkaniczne - w głębi ziemi w wyniku stygnięcia magmy; osadowe - na dni morza, w efekcie osadzania się mułu, drobny cl kamyczków oraz szczątków organicznych.

Czynniki atmosferyczne

Skała nie jest jednolitą masą. W jej wnętrzu znajdują się liczne szczeliny oraz gładkie po­wierzchnie, oddzielające od siebie poszczególne warstwy. W momencie wyniesienia głazu na powierzchnię, działające na niego ciśnienie maleje, warstwy powoli się rozchodzą, pękając w coraz to nowych miejscach.

Te naturalne pęknięcia, szczeliny i roz­warstwienia sprawiają, że skala staje się bardziej podatna na działanie czynników atmosferycz­nych. Na przykład, zamarzająca w szczelinach woda zwiększa swą objętość, tym samym poszerzając szczelinę. Zjawisko to nosi nazwę rozsadzania skał i można je porównać do zniszczenia wywołanego przez korzenie roślin, które klinem wbijają się w podłoże, powoli je rozsadzając.

Wietrzenie chemiczne odbywa się za pośred­nictwem wody, transportującej minerały i związ­ki chemiczne, które wraz z nią wnikają w głąb skały lub ją omywają. Na przykład tlen, będący naturalnym składnikiem wody, reaguje z żela­zem. Deszczówka absorbuje z powietrza dwutlenek węgla i tworzy słaby kwas węglowy, ten z kolei rozpuszcza wapienie. Efektem takiego wietrzenia jest imponujący krajobraz krasowy z charakterystycznymi jaskiniami. Woda zawiera pierwiastki, które reagują z pierwiastkami za­wartymi w skale i w ten sposób ją niszczą. Kwasy i sole z atmosfery działają w podobny sposób.

Erozja

Najczęstszą formą destrukcyjnego oddziaływania na powierzchnię Ziemi jest erozja, tzn. niszczenie poprzez bezpośrednie działanie wody, rzek, fal morskich, wiatru i lodu. Rzeki oddziaływują na skałę w dwojaki sposób: fizycznie oraz chemicznie. Transportują rozdrobnione kruszywo a nawet duże głazy, a także wiążą zawarte w niej pierwiastki i związki. § Rzeki żłobią doliny, którymi niosą materiał do & morza, gdzie z naniesionych osadów powstają 1 nowe skały. Morze bezustannie zmienia kształt wybrzeża, E w jednym miejscu wymywa brzeg, w innym go | nadbudowuje. Wiatr jest w stanie przenosić m drobne cząsteczki, np. piasku, na zdumiewająco długie dystanse. W południowej Anglii zdarza się, że samochody pokrywa warstwa drobnego czerwonego pyłu z Sahary.